EWM GP 17/2009

Z Encyklopedia Solidarności

GAZETA POLSKA, 29 kwietnia 2009

Ruch „Wolność i Pokój” – opozycja nowego typu

W drugiej połowie lat 80. ubiegłego wieku na scenie politycznej opozycji pojawiły się nowe, szybko rozwijające się środowiska, na ogół zdominowane przez ludzi młodych, którzy z racji wieku nie uczestniczyli w wydarzeniach z lat 1980–1981. Cechowała ich bezkompromisowość i zdecydowany antykomunizm, część z nich krytykowała także podziemnych przywódców Solidarności, nastawionych na dialog z chylącą się ku upadkowi PZPR.

Jedną z najciekawszych powstałych wówczas grup był założony w 1985 r. Ruch „Wolność i Pokój” zwracający uwagę na problemy, które wcześniej znajdowały się jedynie na marginesie zainteresowań środowisk opozycyjnych. Jego aktywność przejawiała się przede wszystkim na dwóch polach: obronie poborowych odmawiających służby wojskowej bądź złożenia przysięgi na wierność Armii Radzieckiej oraz ochronie środowiska naturalnego.

Geneza i struktura

Ruch „Wolność i Pokój” powstał z inicjatywy działaczy wywodzących się ze Studenckich Komitetów Solidarności oraz Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Łączył ich silny antykomunizm, krytycyzm wobec działań TKK, jak również poszukiwanie nowej formuły działania. WiP skupiał ludzi młodych, na ogół dwudziestokilkuletnich, najstarsi mieli niewiele ponad trzydzieści lat. Momentem przełomowym dla zawiązania WiP było skazanie 18 grudnia 1984 r. Marka Adamkiewicza, byłego działacza wrocławskiego SKS, a następnie współzałożyciela NZS w Szczecinie na karę 2,5 roku pozbawienia wolności za odmowę złożenia przysięgi wojskowej.

Wydarzenia te wywołały głębokie poruszenie w wielu środowiskach, zwłaszcza że wcześniej w analogicznych przypadkach odmowy przysięgi przez Rolanda Kruka i Leszka Budrewicza nie zastosowano tak ostrych represji. Od 17 do 23 marca 1985 r. w kościele św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej zorganizowano głodówkę protestacyjną w obronie Adamkiewicza, w której uczestniczyło ponad dwadzieścia osób, głównie z Warszawy i Wrocławia, m.in. Leszek Budrewicz, Jacek Czaputowicz, Jarema Dubiel, Roland Kruk, Marek Krukowski, Piotr Niemczyk i Tomasz Wacko. Poza wymiarem moralnym miała ona również wymiar integracyjny, stając się okazją do wymiany doświadczeń i pomysłów.

Niemal w tym samym czasie w Krakowie zastanawiano się nad podjęciem działań w obronie Adamkiewicza. Zaowocowało to 14 kwietnia ogłoszeniem deklaracji założycielskiej Ruchu „Wolność i Pokój”. Na początku maja do inicjatywy tej przyłączyli się warszawscy uczestnicy głodówki w Podkowie Leśnej. Jesienią zorganizowane grupy WiP działały już także we Wrocławiu, Gdańsku i Szczecinie. Symbolicznym patronem ruchu dość szybko stał się Otto Schimek, austriacki żołnierz Wehrmachtu, rozstrzelany w 1944 r. za odmowę udziału w mordowaniu polskiej ludności cywilnej.

Ruch „Wolność i Pokój” nie miał żadnych wewnętrznych struktur i władz, tworzony był jako inicjatywa społeczna. Składał się z osób akceptujących zasady zawarte w najważniejszych [jego] dokumentach programowych i chcących podejmować konkretne działania. Formy aktywności zależały zaś od indywidualnych bądź zbiorowych pomysłów jego uczestników. Poszczególne ośrodki, działające na ogół w większych miastach, były bardzo samodzielne w podejmowaniu konkretnych inicjatyw. Dość wyraźne były też różnice ideowe.

W październiku 1985 r. w Marcinkowie w Kotlinie Kłodzkiej odbyło się pierwsze duże spotkanie działaczy Ruchu „Wolność i Pokój” z różnych ośrodków. Tam też Wojciech Jankowski jako pierwszy postanowił odmówić służby wojskowej. 23 grudnia został skazany na 3,5 roku więzienia.

Wojsko

Stosunek do przysięgi i służby wojskowej stał się kołem napędowym w pierwszym okresie działania organizacji. Jesienią 1985 r. przystąpiono do odsyłania książeczek wojskowych. Wkrótce na jej działaczy spadły pierwsze represje. Początkowo jedynie finansowe, ale już w lutym 1986 r. za działalność w WiP aresztowano i skazano Jacka Czaputowicza i Piotra Niemczyka. Ponadto za odmowę służby wojskowej kary więzienia otrzymali m.in. Krzysztof Sobolewski (3 lata), Tomasz Wacko (1,5 roku więzienia) i Jarosław Wojewódzki (2,5 roku). Większość z nich opuściła więzienie na mocy amnestii z 1986 r. Do października 1986 r. przetrzymywani byli Jankowski i Nakielski.

Działania prowadzone przez Ruch „Wolność i Pokój” nagłaśniane w drugoobiegowej i zagranicznej prasie sprawiały, że kolejne osoby odmawiały złożenia przysięgi bądź odbycia służby wojskowej. W pierwszej połowie 1987 r. o zastępczą służbę wojskową z przyczyn politycznych bądź światopoglądowych wystąpiło około czterdziestu poborowych. W konsekwencji kolejne osoby trafiły do więzienia. We wrześniu 1987 r. Ruch „Wolność i Pokój” zorganizował w ich obronie tygodniową głodówkę protestacyjną w Bydgoszczy z udziałem 42 osób. Mimo to w listopadzie i grudniu wyroki do trzech lat pozbawienia wolności otrzymało kilkanaście osób (w tym m.in. Sławomir Dutkiewicz). Wzmogły się również represje wobec aktywnych działaczy ruchu, których starano się zniechęcić do prowadzenia dalszej działalności poprzez wysokie kolegia, zwolnienia z pracy i pobicia. 13 grudnia, w szóstą rocznicę wprowadzenia stanu wojennego, kolejną, tym razem dwutygodniową, głodówkę przeprowadzono w Warszawie. Akcje protestacyjne organizowano także w Gdańsku, Krakowie, Wrocławiu, Szczecinie, Radomiu i Gdyni. Wartym odnotowania aktem sprzeciwu było również publiczne spalenie książeczek wojskowych na wrocławskim Rynku 2 lipca 1988 r.

Pomimo zastosowania różnorodnych represji władze nie potrafiły rozwiązać problemu, jakim była stale powiększająca się grupa młodych ludzi odmawiających służby wojskowej. Ostatecznie 16 czerwca 1988 r. Sejm PRL przyjął nową ustawę o przysiędze wojskowej, z której usunięto większość budzących sprzeciw zapisów. 1 września 1988 r. weszły w życie przepisy umożliwiające poborowym odbycie służby zastępczej. Kilkuletnia walka Ruchu „Wolność i Pokój” przyniosła więc wymierne korzyści.

Ekologia

Drugim zasadniczym polem aktywności WiP była ochrona środowiska. W tym przypadku momentem przełomowym okazała się katastrofa elektrowni atomowej w Czarnobylu na Ukrainie 28 kwietnia 1986 r. Stała się ona pretekstem do zorganizowania pierwszych kameralnych demonstracji ekologicznych we Wrocławiu 2 i 9 maja.

W późniejszym okresie Wrocław, głównie za sprawą podejmowanych akcji dotyczących zamknięcia Huty „Siechnice”, stał się wiodącym ośrodkiem Ruchu „Wolność i Pokój” podejmującym problematykę zanieczyszczenia środowiska. Protestowano również przeciw budowie elektrowni jądrowej w Żarnowcu oraz składowaniu odpadów radioaktywnych w Międzyrzeczu. W Szczecinie działacze WiP występowali przeciwko skażeniu środowiska przez zakłady chemiczne w Policach. Akcje ekologiczne organizowano również w Trójmieście i Krakowie. Protesty przybierały różną formę: marszów, wieców, petycji, głodówek itp.

Działacze Ruchu „Wolność i Pokój” utrzymywali także ożywione kontakty z przedstawicielami pacyfistycznych i ekologicznych organizacji z Europy Zachodniej, prowadzili aktywną działalność wydawniczą (m.in. pisma „A Capella”, „Ad vocem” „Dezerter”, „Wipek”, „W brew” oraz liczne broszury). W maju i sierpniu 1988 r. czynnie wspierali ruch strajkowy.

Zmierzch działalności

Pod koniec lat 80. Ruch „Wolność i Pokój” wchodził w fazę ostrego kryzysu. Po pierwsze, zmieniała się sytuacja polityczna w Polsce i na świecie: w PZPR przewagę zdobywali zwolennicy rozmów z NSZZ Solidarność. Po drugie, znaczna część wysuwanych postulatów, wokół których koncentrowała się aktywność Ruchu „Wolność i Pokój”, została przynajmniej po części spełniona (sprawa przysięgi i służby zastępczej, zwolnienie więzionych za odmowę, ekologia). Po trzecie, wraz z rozwojem liczebnym ruchu w coraz mniejszym stopniu sprawdzała się jego formuła organizacyjna. Brak wewnętrznych struktur praktycznie uniemożliwiał skuteczne działanie. Z drugiej jednak strony wewnątrz WiP istniała silna grupa sprzeciwiająca się nadaniu mu jakichkolwiek form organizacyjnych. Coraz częściej pojawiały się również spory natury ideowo-programowej, a także generacyjnej – wielu dotychczasowych liderów angażowało się w prace odradzającego się związku [Solidarności] bądź też tworzyło nowe inicjatywy. Po wyborach czerwcowych 1989 r. działalność Ruchu „Wolność i Pokój” uległa marginalizacji, zanikając ostatecznie na początku lat 90.

Grzegorz Waligóra,
historyk, dr nauk humanistycznych, pracownik Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu,
członek Redakcji Encyklopedii Solidarności



LESZEK BUDREWICZ

Ur. 3 VIII 1956 we Wrocławiu. Dziennikarz, działacz opozycyjny, absolwent polonistyki Uniwersytetu Wrocławskiego, rzecznik SKS we Wrocławiu (1978–1980), w lipcu 1980 powołany do wojska, odmówił złożenia przysięgi, za co został ukarany pozbawieniem stopnia wojskowego i przeniesieniem do służby w batalionie inżynieryjno-budowlanym jako pomocnik murarza, w 1981 członek redakcji „Solidarności Dolnośląskiej”. Po 13 XII 1981 ukrywał się, redaktor pisma „CDN”. Od XI 1982 do IV 1983 jeden z najbliższych współpracowników przewodniczącego RKS Józefa Piniora. W 1985 współorganizator i czołowy działacz Ruchu „Wolność i Pokój” we Wrocławiu. Uczestnik wielu manifestacji organizowanych przez WiP (1986–1989), redaktor pism „Dezerter”, „Serwis Informacyjny WiP”, „ W brew” (1987–1988). W V 1988 współorganizator jednodniowego strajku w ZWME „Dolmel” oraz w VIII 1988 r. w ZNTK. Od XII 1987 członek jawnej Regionalnej Komisji Wykonawczej NSZZ Solidarność Dolny Śląsk. W 1989 szef propagandy Komitetu Obywatelskiego we Wrocławiu, redaktor naczelny wrocławskiego oddziału „Gazety Wyborczej” (1990–1993), zastępca redaktora naczelnego „Wieczoru Wrocławia” (1996–2001), wykłada dziennikarstwo na Uniwersytecie Wrocławskim i w Dolnośląskiej Szkole Wyższej.