EWM GP 21/2009

Z Encyklopedia Solidarności

GAZETA POLSKA, 27 maja 2009

Niezależna gazetka ścienna

Grupa studentów Wydziału Fizyki Teoretycznej i Matematyki Stosowanej Politechniki Warszawskiej, w której skład wchodzili: Waldemar Maj, Teodor Klincewicz, Wiktor Karpiński i Krzysztof Lachowski, rozpoczęła działalność opozycyjną jesienią 1976 r. Wkrótce dołączyli do nich Krzysztof Gajewski, Andrzej Miącz, Wiktor Karpio i Ryszard Samecki. Wydział FTiMS uchodził za najtrudniejszy w Polsce. Jego ukończenie dawało automatyczną nostryfikację dyplomu na każdej uczelni europejskiej. I właśnie w tym środowisku w latach 1977–1980 prowadzono najbardziej spektakularną działalność opozycyjną spośród wszystkich polskich uczelni.

W Domu Studenckim „Mikrus” przepisywano „Biuletyn Informacyjny”, drukowano „Robotnika”, prowadzono stałą sprzedaż „bibuły”, zorganizowano „latającą bibliotekę” i spotkania z działaczami opozycji Krzysztofem Wolickim, Stefanem Bratkowskim i Kazimierzem Wóycickim. Jeden z kandydatów na tajnego współpracownika w 1979 r. skarżył się oficerowi SB: „W tym środowisku [FTiMS] każdy wcześniej czy później musi się zetknąć z antysocjalistyczną działalnością polityczną. Wynika to nie tylko z tego, że aktualnie na Wydziale FTiMS są takie osoby jak W. Maj, ale z ogólnego nastawienia całego środowiska wydziału i to zarówno studentów, jak i kadry. Rodzi to bardzo silną presję na każdego i uniemożliwia czynne angażowanie się w działalność polityczną w PZPR czy SZSP... każda próba podjęcia czynnej działalności politycznej spotyka się z posądzeniem o »kapowanie« na rzecz partii, władz uczelni czy w końcu na rzecz SB”.

W Domu Studenta „Mikrus”

W działalności opozycyjnej prowadzonej na Wydziale FTiMS PW inicjatywa powołania gazetki ściennej „100 razy głową w mur” wcale nie wydaje się najważniejsza. Chodziło tu raczej o przełamanie monopolu, jaki posiadała na uczelniach SZSP, i stworzenie niezależnej konkurencji, która zajmowałaby głos w najważniejszych sprawach dotyczących studentów wydziału. Na początku marca 1979 r. pierwszy numer pisma został wywieszony na tablicy ogłoszeń w DS „Mikrus”. Składało się ono z sześciu stron maszynopisu. Do 10 kwietnia 1979 r. ukazały się w ten sposób cztery kolejne numery. Redakcję „100 razy głową w mur stanowiły trzy osoby: Waldemar Maj, Teodor Klincewicz i Krzysztof Gajewski. W nowym roku akademickim 1979/1980 ukazało się kilka kolejnych numerów, ostatni z nich w kwietniu 1980.

Tytuł nawiązywał do książki Stefana Kisielewskiego „100 razy głową w ściany” wydanej przez Instytut Literacki w Paryżu. Pismo przepisywano na maszynie do pisania będącej własnością Rady Mieszkańców DS „Mikrus” i wywieszano w trzech egzemplarzach w domu studenckim i w gmachu głównym PW. Poruszało ono wyłącznie sprawy wewnątrzwydziałowe. I na tym właściwie można by zakończyć ten opis, gdyby nie działania, jakie w tym czasie podjęła Służba Bezpieczeństwa.

Sprawa Operacyjnego Rozpracowania „Papirus”

W latach 1976–1980 SB stosowała łagodniejsze metody represji niż kiedykolwiek wcześniej. Najczęściej były to zatrzymania na 48 godzin, stała inwigilacja, utrudnienia w trakcie studiowania i w miejscach pracy. Jak zauważył wrocławski historyk Szczepan Rudka: „Zdaniem byłych funkcjonariuszy SB do sierpnia 1980 r. władze PRL oraz kierownictwo MSW traktowało opozycję z lekceważeniem wynikającym w dużym stopniu z niedoceniania jej potencjalnego wpływu na społeczeństwo. Przejawem tej postawy były wypowiedzi członków ówczesnego kierownictwa MSW, że całą tę opozycję można w ciągu paru godzin posadzić za kratki”. By to jednak można było zrobić, należało ściśle określić, kto do opozycji należał. Każda niezależna inicjatywa musiała być kontrolowana. W związku z takim podejściem podjęto sprawę operacyjnego rozpracowania redaktorów pisma „100 razy głową w mur”, dość typową dla tego okresu.

6 marca 1979 r. Wydział III Komendy Stołecznej MO otrzymał wiarygodną informację, że na tablicy ogłoszeń w Domu Studenckim Polit. Warszawskiej „Mikrus” wywieszony został egzemplarz nowego nielegalnego pisma „100 razy głową w mur – po raz pierwszy”. W piśmie tym podpisanym przez Waldemara Maja (fig. rozpracowania prowadzonego przez tut. Wydział) w sposób tendencyjny i napastliwy przedstawiona została działalność Rady Uczelnianej SZSP Politechniki Warszawskiej oraz skrytykowana administracja uczelni i zachowanie członków PZPR. W związku z powyższym Wydział III KSMO założył sprawę operacyjnego rozpracowania. Sprawę tę rozpoczęto 20 kwietnia 1979 r. i nadano jej kryptonim „Papirus”, a dochodzeniem zajął się ppor. Jarosław Cetens. Skuteczność podjętych działań zależała przede wszystkim od sieci agenturalnej. W tym przypadku byli to tajni współpracownicy: „Artur”, „Paweł”, „Paweł” [drugi], „Rum”, „Jowisz”, „Jan”, kontakty operacyjne, kontakty służbowe i kandydaci na tajnych współpracowników, którzy na bieżąco dostarczali informacji oraz brali udział w działaniach zlecanych przez SB. Najbardziej efektywnym agentem okazał się Wiktor Karpio, który mieszkał w jednym pokoju z Waldemarem Majem. Pozyskany został do współpracy przez SB 5 października 1977 r. i przyjął pseudonim „Janek”, a następnie „Paweł”. Według Krzyszytofa Lachowskiego, był to „bardzo oddany donosiciel. Donosił nawet wtedy, gdy nie musiał (nie było go na jakiejś imprezie, ale wyciągnął informacje o jej przebiegu od kolegi)”. O tej pory do oficera prowadzącego płynął nieustanny strumień kolejnych informacji. Jak choćby z 14 marca 1979 r., kiedy TW „Janek” doniósł: „Pismo »100 razy głową w mur« powstaje w pokoju Klincewicza. Jest produkowane prymitywną metodą przepisywania na maszynie. Przepisuje Klincewicz (przeważnie). Maszyna marki »Halda«. Przewiduje się, że nr 3 pisma będzie bardzo obszerny, gdyż jest wielu chętnych, którzy chcą się wypowiedzieć”.

Plan działań operacyjnych

Mając bieżące informacje na temat działań redakcji pisma, ppor. Cetens przygotował plan działań operacyjnych zakładający:

„– poprzez tajnych współpracowników »Paweł«, »Paweł« [drugi], »Rum« rozpoznać wyposażenie techniczne redakcji, zabezpieczenie finansowe oraz motywy działania jej członków.

– poprzez wymienionych TW ustalić powiązania redakcji z członkami nieformalnych grup antysocjalistycznych.

– spowodować przeprowadzenie rozmowy o podobnym charakterze przez Prodziekana ds. studenckich FTiMS w odniesieniu do terenu tego Wydziału. Ostrzec jednocześnie członków redakcji, że w przypadku dalszego ukazywania się pisma (bez akceptacji władz uczelni) będzie w stosunku do nich wszczęte postępowanie dyscyplinarne.

– w przypadku niezastosowania się do poleceń Prodziekana spowodować udzielenie dla członków redakcji kar dyscyplinarnych.

Przeprowadzone rozmowy i ewentualne kary dyscyplinarne powinny spowodować zaniechanie wydawania pisma”.

Kolejne miesiące przyniosły bezskuteczne próby realizowania esbeckiego planu. Redaktorzy spotykali się z szykanami ze strony władz uczelni. Między innymi 10 grudnia 1979 r. dziekan odmówił wypłaty nagród pieniężnych za wyniki w nauce Krzysztofowi Gajewskiemu i Waldemarowi Majowi „za postawę”. Latem 1979 r. wielu studentów FTiMS było wzywanych na przesłuchania. Równocześnie kontakt operacyjny „MT” dostarczył wzór pisma pobrany z maszyny i przekazał 20 lipca 1979 r. wraz z maszynopisami wszystkich numerów pisma do Wydziału Badań Dokumentów Zakładu Kryminalistyki KG MO w „celu przeprowadzenia badań porównawczych”. Odpowiedź była pozytywna. Udowodniono, że redakcja korzystała z maszyny należącej do Rady Mieszkańców.

W sukurs Służbie Bezpieczeństwa przy szli wydziałowi działacze Socjalistycznego Związku Studentów Polskich. 20 października 1979 r. w świetlicy „Mikrusa” odbyło się zebranie zwołane przez RW SZSP. Było poświęcone kolejnemu numerowi „100 razy głową w mur”. Przewodniczący Rady Wydziału Zbigniew Karoński przeczytał zebranym tekst nowego numeru, starając się przedstawić jego autorów w jak najgorszym świetle. Sugerował, że są to ludzie nieodpowiedzialni działający na szkodę wydziału. Po prezentacji tekstu Karoński zaproponował, aby głosować nad tym, czy pismo ma być wywieszane, czy nie. I jak się okazało, po około dziesięciu minutach zebrani opuścili salę i głosowanie się nie odbyło. Słusznie bowiem doszli do wniosku, że nie można głosować nad tym, czy można mieć własne poglądy i je prezentować.

Działania SB nie przyniosły pożądanych efektów. Pismo „100 razy głową w mur” przestało się ukazywać tylko dlatego, że dwóch redaktorów zakończyło studia, a w nowym roku akademickim rozpoczął się okres solidarnościowego karnawału.

Włodzimierz Domagalski,
w latach 80. działacz „Solidarności Walczącej”,
obecnie pełnomocnik Encyklopedii Solidarności na Region Mazowsze, członek Redakcji Encyklopedii



TEODOR KLINCEWICZ

Ur. 5 I 1955 w Trzeciakowicach k. Lidy (obecnie Białoruś), zm. 1 III 1991 w wyniku wypadku samochodowego w okolicach Mławy. Absolwent Wydziału Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej Politechniki Warszawskiej (1984). Od 1976 drukarz i kolporter wydawnictw niezależnych. Uczestnik strajku w Stoczni Gdańskiej w VIII 1980, podczas którego zajmował się poligrafią. Działacz NZS (od IX 1980), wiceprzewodniczący Krajowej Komisji Koordynacyjnej NZS (1981). Współtwórca i przywódca Grup Oporu „Solidarni” (1982–1989). Aresztowany w III 1983, następnie zwolniony na mocy amnestii w lipcu tego samego roku. Założyciel i szef podziemnej Oficyny Wydawniczej „Rytm” (1983–1988). Naczelny redaktor „Kuriera Mazowsza” (1985–1991). Delegat na walne zebrania NSZZ „Solidarność” Regionu Mazowsze (od 1989) oraz członek ZR. Odpowiedzialny za informację, poligrafię warszawskiego Biura Wyborczego Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” (od IV 1989). Dyrektor Wydawnictwa Regionu Mazowsze.