EWM GP 5/2009

Z Encyklopedia Solidarności

GAZETA POLSKA, 4 lutego 2009

Protest głodowy w Bieżanowie 19 lutego – 31 sierpnia 1985

19 II 1985, w pięć miesięcy po zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki, z inspiracji Inicjatywy Obywatelskiej w Obronie Praw Człowieka Przeciw Przemocy oraz Anny Walentynowicz, w parafii pw. Narodzenia NMP w Krakowie-Bieżanowie Starym rozpoczęła się rotacyjna głodówka protestacyjna przeciwko nasileniu się represji wobec czołowych działaczy „Solidarności”.

Już od początku roku trwało poszukiwanie miejsca, gdzie można byłoby przeprowadzić tego typu akcję. W żadnej z krakowskich świątyń nie udało się jednak przekonać do tego pomysłu księży proboszczów. Gdy ks. Adolf Chojnacki został poproszony przez Annę Walentynowicz i Radosława Hugeta o zgodę na przeprowadzenie w kościele głodówki, nie wahał się zbyt długo i jak wspominał po latach: „Sam pomysł spodobał mi się, ale od razu pomyślałem, że to może wywołać konflikt z księdzem kardynałem F. Macharskim. Dylemat był następujący: gdy zapytam o zgodę księdza Kardynała, to najprawdopodobniej jej nie otrzymam. Jeżeli zaś zgodzę się na głodówkę, nie pytając księdza Kardynała, to co prawda nie dowiodę należytej subordynacji, ale postąpię zgodnie z sumieniem i przekonaniem. Po pewnych przemyśleniach wybrałem drugie rozwiązanie. Uznałem równocześnie, że jako polski ksiądz, w istniejącej sytuacji na propozycję głodówki powinienem się zgodzić”.

Po podjęciu głodówki nastąpiła szybka reakcja lokalnych władz. Prezydent Krakowa przeprowadził rozmowę z kard. Macharskim, w wyniku czego na jego polecenie do wspomnianego kościoła udał się kanclerz kurii ks. Bronisław Fidelus oraz przewodniczący Duszpasterstwa Ogólnego ks. Stanisław Małysiak. W wyniku tej interwencji uczestnicy przenieśli się do salek katechetycznych znajdujących się w piwnicach nowo budowanej świątyni. Protestujący wystosowali dwa oświadczenia: oficjalne pismo do kard. Franciszka Macharskiego oraz list otwarty do Episkopatu Polski, w których uzasadniali konieczność kontynuacji protestu. Napisali: „Głęboko wierzymy, że jednoznaczne nazwanie przez cały Kościół po imieniu zła, które ma miejsce w naszej Ojczyźnie, uchroni nas od zbiorowego grzechu zaniedbania obrony wiary. Dlatego prosimy Was, Pasterze naszego Kościoła o zabranie razem z nami głosu w imieniu społeczeństwa, które pozbawione jest możliwości publicznego wyrażania swoich opinii”.

Organizacja protestu

Początkowo w proteście wzięło udział osiem osób: Anna Walentynowicz, Bożena i Radosław Hugetowie, Agata Michałek, Anna Galus, Mieczysław Majdzik, Piotr Świder, Witold Toś. W większości byli to członkowie krakowskiego KPN. Bezpośrednią przyczyną głodówki było aresztowanie w Gdańsku ośmiu działaczy „Solidarności”. W wydanym wówczas oświadczeniu jako przyczynę protestu podano aresztowanie Andrzeja Gwiazdy za próbę złożenia w grudniu 1984 r. kwiatów pod pomnikiem Poległych Stoczniowców, a także aresztowanie pod fałszywymi zarzutami Adama Michnika, Władysława Frasyniuka i Bogdana Lisa, wydalenie z kraju Seweryna Blumsztajna, skazanie Józefa Piniora oraz rozpętanie kampanii nienawiści przeciwko księżom, a w szczególności ks. Kazimierzowi Jancarzowi, ks. Stanisławowi Małkowskiemu, ks. Henrykowi Jankowskiemu. Jak można było przeczytać w zakończeniu oświadczenia Inicjatywy Obywatelskiej w Obronie Praw Człowieka Przeciw Przemocy z 19 II 1985 r.: „Jesteśmy wdzięczni ks. Proboszczowi parafii Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Krakowie-Bieżanowie Adolfowi Chojnackiemu za udzielenie nam schronienia i solidarnego poparcia nas postem o chlebie i wodzie”.

Do głodówki, jak po latach wspominała jedna z uczestniczek protestu, mogła przystąpić każda osoba odznaczająca się dobrym stanem zdrowa i posiadająca referencje od swojego proboszcza lub z podziemnej organizacji. Uczestnicy byli wpisywani do książki adresowej, otrzymywali plakietkę, którą zobowiązani byli nosić przez cały czas głodówki. Kilka osób przyjechało wprost z więzienia, jak np. Andrzej Gwiazda z Gdańska. Często też w wyniku udziału w proteście jego uczestnicy dostawali się do więzienia lub tracili pracę. Jak wspomina po latach Piotr Hlebowicz: „Wielu konspiratorów rwało się do Bieżanowa, chcąc poprzeć strajkujących, lecz był kategoryczny zakaz nawet zbliżania się do kościoła, groziło to bowiem dekonspiracją. Wszędzie kręcili się tajniacy, dniem i nocą fotografowali wchodzących i wychodzących z pomieszczeń służących za miejsce głodówki”.

Każdy, kto chciał wziąć pełny udział w proteście głodowym i zostać wpisany na listę protestujących, musiał głodować przynajmniej trzy dni. Na wspomnianej liście można odnaleźć nazwiska 371 osób. Zdarzały się przypadki głodowania tylko przez dwa dni lub, jeśli nie pozwalały na to warunki zdrowotne, to „o wodzie i chlebie”. Rekordzistą długości czasu głodowania był Bronisław Gadek z Nowej Huty, który wytrwał aż 21 dni. Opiekę lekarską nad uczestnikami sprawowała bezinteresownie dr Irena Szmyd, mieszkanka Bieżanowa, która dwa razy dziennie odwiedzała protestujących i wykonywała podstawowe badania.

Jak wspomina dalej jedna z uczestniczek głodówki: „Piło się do 3 litrów dziennie wody, mogła być lekko zabarwiona kawą lub herbatą, ale nie słodka, aby łatwiej szło picie takiej ilości dostawaliśmy grudkę kopalnianej soli. Po zakończeniu głodówki piło się wodę z glukozą i kleik z grysiku. Wbrew upartym plotkom – nie zdarzyło się, aby ktokolwiek poniósł jakiś uszczerbek na zdrowiu”.

Osiągnięcia głodujących

Każdy nowy dzień protestu zaczynano i kończono modlitwą w kościele. Głodujący i sympatycy akcji codziennie uczestniczyli w mszy św., podczas której odmawiano specjalnie ułożoną przez nich „Modlitwę głodujących” i śpiewano pieśni patriotyczno-religijne.

Głodujący nie ograniczyli się wyłącznie do powstrzymywania się od przyjmowania pokarmów. W trakcie protestu, opierając się na Testamencie Polski Walczącej z 1941 r., opracowano „Zarys programu nowej Polski”. 1 VII 1985 r. został on odczytany przez ks. Chojnackiego podczas nabożeństwa. Następnie 21 VII 1985 r. nastąpiło odsłonięcie i poświęcenie pierwszej w Krakowie tablicy upamiętniającej ofiary Katynia. 22 VII w uroczystym pochodzie uczestnicy protestu zanieśli na cmentarz ziemię z pól bitewnych, miejsc kaźni i straceń – od konfederacji barskiej począwszy, na ofiarach z „Wujka” i kopalni w Lubinie skończywszy. Systematycznie odbywały się odczyty odsłaniające „białe plamy” w polskiej historii, przedstawienia poetyckie o tematyce patriotycznej.

Opiekę nad głodującymi przez cały czas sprawował ks. Chojnacki. Wielkanocne rekolekcje wygłosił ks. Stanisław Konieczny. Parafię, w której odbywał się protest, odwiedzali także ks. Tadeusz Zaleski i Wojciech Stokłosa.

Od połowy czerwca zainteresowanie głodówką stawało się coraz mniejsze, co wyraziło się w widocznym spadku liczby jej uczestników. W czasie największej popularności protestu głodowało równocześnie nawet do 20 osób, w drugiej połowie sierpnia w głodówce uczestniczyły już tylko trzy osoby, w tym sam ks. Chojnacki.

Informacje o proteście głodowym i relacje z jego przebiegu zamieszczały wszystkie największe krakowskie wydawnictwa podziemne, obecne też były na falach RWE. Wydawano w niewielkim nakładzie „Komunikaty”, a także cztery numery „Myśli głodujących”.

Bezpieka, niestety, również miała dostęp do informacji o kulisach protestu od agentów oraz – prawdopodobnie – z urządzeń podsłuchowych. W Sprawie Operacyjnego Rozpracowania „Fantasta” założonej na Inicjatywę Obywatelską (sygn. IPN Kr 0101/368) pojawiają się doniesienia m.in. TW „Maciek”, TW „Urok”, KO „Oczko”.

Zawieszenie protestu głodowego zbiegło się z przyjazdem do Bieżanowa zwolnionego właśnie z więzienia Andrzeja Gwiazdy. Protest został oficjalnie zakończony po 194 dniach trwania – 31 sierpnia 1985 r., w piątą rocznicę podpisania porozumień sierpniowych, podczas uroczystej mszy św. odprawionej dla wszystkich uczestników akcji.

Michał Malec
historyk, pracownik IPN w Krakowie,
współpracownik Encyklopedii Solidarności

Autor dziękuje Dominikowi Guzikowi za pomoc w przygotowaniu artykułu.



ADOLF CHOJNACKI

Ks., ur. w Cichawie, pow. bocheński, zm. 22 III 2001 w Makowie Podhalańskim. Duchowny katolicki, kanonik, kapelan opozycji demokratycznej w czasach PRL. Absolwent Wyższego Seminarium Duchownego w Krakowie, 24 VI 1956 święcenia kapłańskie. 1956–1989 wikariusz w kilku małopolskich parafiach, 1973–1981 duszpasterz przy kościele w Zagórzu. 1971–1975 członek Rady Kapłańskiej archidiecezji krakowskiej, 1975–1981 wicedziekan dekanatu chrzanowskiego. 1981–1986 administrator parafii Narodzenia NMP na krakowskim Starym Bieżanowie. Brał udział w wydawaniu i kolportażu niezależnych wydawnictw. Po 13 XII 1981 nękany i szykanowany przez SB. 19 II 1985 – 31 VIII 1986 przyjął w swojej parafii uczestników protestu głodowego po zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki. W 1986 przeniesiony do parafii w Juszczynie (tu spotkania „S” i KPN); organizator i celebrans Mszy za Ojczyznę. W 1988 uczestnik Międzynarodowej Konferencji Praw Człowieka w Mistrzejowicach. W 1994 rozpoczął posługę duszpasterską wśród Polonii na rumuńskiej Bukowinie w diecezji Jassy z siedzibą w Sirecie. 1995–1997 pracował w archidiecezji lwowskiej na Ukrainie. Od 1995 wikariusz w Łucku oraz administrator parafii Ołyka i Cumań na Wołyniu, 1996–1997 proboszcz parafii Krukienice i Myślatyce. Od 1997 w Polsce, zamieszkał w Domu Księży w Makowie Podhalańskim. Według relacji byłego pracownika SB Kazimierza Sulki, przygotowywano na niego zamach (SOR, krypt. „Szerszeń”).