Kluby Inteligencji Katolickiej

Z Encyklopedia Solidarności

Wersja robocza.

Kluby Inteligencji Katolickiej, utworzone po X 1956 jako część szerokiego wówczas ruchu klubów inteligencji, opowiadały się za kontynuacją reform demokratycznych, odrzucały dotychczasowy monopol Stowarzyszenia Pax na reprezentowanie katolików świeckich; wśród inicjatorów byli m.in. redaktorzy „Tygodnika Powszechnego”. Spośród kilkudziesięciu utworzonych klubów władze PRL zarejestrowały 5: w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu i Toruniu; pozostałe musiały zaprzestać działalności. Najaktywniejszy był KIK w Warszawie. Każdy Klub skupiał członków zwyczajnych (mniejszość wyposażoną w prawa wyborcze) i członków uczestników; kierownictwo wybierano w sposób demokratyczny (w PRL rzecz wyjątkowa) na walnych zebraniach. Kluby organizowały zebrania dyskusyjne ogólne i w sekcjach tematycznych, które tworzono zgodnie z zainteresowaniami członków. Większość zebrań dotyczyła problemów religii, życia Kościoła, kultury katolickiej, ale także ekonomii, historii najnowszej, literatury itd. Prowadzono też systematyczną pracę formacyjną z dziećmi, młodzieżą i rodzicami; organizowano obozy, wyjazdy turystyczne. Z Klubami ściśle współdziałali duszpasterze, wśród zapraszanych gości bywali też biskupi (m.in. prymas Stefan Wyszyński i kard. Karol Wojtyła). Utrzymywano kontakty z ośrodkami katolickimi na Zachodzie, gł. we Francji i Włoszech (m.in. Pax Romana). W KIK-ach znaczną rolę odgrywali członkowie rozwiązanych w 1949 młodzieżowych organizacji katolickich, najczęściej Sodalicji Mariańskich, oraz niektórzy wykładowcy wyższych uczelni. Uczestnictwo w KIK bywało traktowane przez władze jako zaangażowanie na rzecz klerykalizmu i świadectwo wrogości do ustroju; często wiązało się z ograniczeniem możliwości awansu w pracy.

Podstawą utrzymania KIK-ów było przedsiębiorstwo Libella, działające na zasadzie koncesji. Kontrola władz nad Klubami polegała na corocznym określaniu wielkości budżetu oraz wymaganiu sprawozdań, co pozwalało ograniczać działalność i karać cięciami w budżecie.

Z KIK-ami związane były: „Tygodnik Powszechny”, miesięczniki „Znak” i „Więź”, Wydawnictwo Znak; wspólnie tworzyły one ruch Znak, nieposiadający jednak żadnej formalnej instancji porozumiewawczej. Odrębną instytucją ruchu Znak było Koło Poselskie (1957-1976) skupiające początkowo ok. 10, od 1961 – 5 posłów na Sejm PRL (przewodniczący Stanisław Stomma). Podstawą zaangażowania politycznego był tzw. neopozytywizm, czyli uznanie za fakty trwałe zależności Polski od ZSRS i rządów PZPR, z jednoczesnym przekonaniem o możliwości poszerzania praw obywatelskich, stopniowej demokratyzacji systemu, przywrócenia praworządności, ograniczonych reform ekonomicznych oraz ustalenia kompromisu między Kościołem a państwem, formalnie neutralnym w sprawach światopoglądowych. O te wartości posłowie Koła Znak upominali się w Sejmie, wielokrotnie łamiąc obowiązujący rytuał jednomyślności. W III 1968 złożyli interpelację w obronie studentów, czym ściągnęli na siebie gwałtowny atak na posiedzeniu Sejmu 10-11 IV 1968. W 1976 decyzją wszystkich KIK-ów i pism, z wyjątkiem Klubu w Poznaniu i wydawanego od 1969 „Chrześcijanina w świecie” (Janusz Zabłocki), sprzeciwiono się wprowadzanym przez PZPR poprawkom do Konstytucji; niezgoda 5 posłów spowodowała rozłam w Kole, choć posłowie ci nadal używali nazwy Koło Posłów Znak wbrew protestom ruchu Znak. W latach 70. część członków KIK angażowała się w działalność opozycji, m.in. współpracowała z KOR, KSS KOR i ROPCiO, należała do współzałożycieli TKN, a także Konwersatorium Doświadczenie i Przyszłość. W VIII 1980 wybitni działacze warszawskiego KIK weszli w skład komisji ekspertów MKS w Gdańsku (Tadeusz Mazowiecki, Andrzej Wielowieyski, Bohdan Cywiński), nast. należeli do głównych doradców KKP „S”. W lokalu warszawskiego KIK mieścił się punkt informacyjny powstającej „S” Regionu Mazowsze, w zorganizowaniu którego istotną rolę odegrało grono członków KIK. Również inne Kluby pomagały w organizowaniu „S”, nast. ściśle z nią współdziałały. Po VIII 1980 powstały nowe Kluby w kilkudziesięciu miastach, skupiały miejscową inteligencję katolicką, ściśle współpracowały z miejscową „S”.

W 1965 Kluby liczyły 1,9 tys. członków, w 1980 ok. 2,5 tys. Przedstawiciele KIK współdziałali z Episkopatem jako członkowie jego komisji oraz byli licznie reprezentowani w Społecznej Radzie Prymasowskiej, utworzonej w 1981. Po 13 XII 1981 wszystkie Kluby zostały zawieszone; od 1983 zezwolono na wznowienie prac 40 z nich. Stanowiły miejsce spotkań świeckich katolików, członków zdelegalizowanej „S” i duchowieństwa. 1988-1989 czołowi działacze KIK w Warszawie odegrali znaczną rolę w okresie Okrągłego Stołu oraz przygotowań do wyborów 4 VI 1989; wśród posłów i senatorów Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego było ponad 30 członków KIK-ów. Po 1989 KIK jest jednym z nurtów życia społecznego świeckich katolików. Przywódcy ruchu: Jerzy Zawieyski (prezes KIK w Warszawie 1956-1969), Konstanty Łubieński, T. Mazowiecki, Andrzej Święcicki, Stanisława Grabska, A. Wielowieyski, B. Cywiński, Andrzej Stelmachowski, Kazimierz Czapliński, Stefan Wilkanowicz, Andrzej Potocki, Jacek Woźniakowski.

Andrzej Friszke
Hasło ogólnopolskie