Komisja Helsińska

Z Encyklopedia Solidarności

Hasło wydrukowane w Tomie I.

Komisja Helsińska, niezależna organizacja utworzona 17 I 1980 w ramach KSS KOR z inicjatywy Zbigniewa Romaszewskiego. Oświadczenie o jej powołaniu ukazało się w „Komunikacie” KSS KOR nr 36 z 31 I 1980. Komisja w składzie: Ludwik Cohn, Edward Lipiński, Zbigniew Romaszewski (przewodniczący) i Aniela Steinsbergowa, oceniała sposób realizowania przez władze (ratyfikowanych przez PRL) postanowień Aktu Końcowego KBWE w Helsinkach (1975), utrzymywała kontakty z organizacjami zajmującymi się praworządnością w innych krajach oraz przygotowała raport na konferencję KBWE w Madrycie w XI 1980.

Raport Madrycki. O przestrzeganiu praw człowieka i obywatela w Polsce, dokument liczący 265 s. (Wydawnictwo im. Konstytucji 3 Maja, Instytut Literacki w Paryżu, 1980), bazujący głównie na informacjach zgromadzonych przez Biuro Interwencyjne KSS KOR, którego pracami kierowali Zofia i Zbigniew Romaszewscy, był wyczerpującym sprawozdaniem nt. przestrzegania praw człowieka i obywatela w PRL. Znaczną część Raportu poświęcono sytuacji społeczno-politycznej w Polsce 1976-1980, metodom zbierania informacji w warunkach nieustannego zagrożenia represjami, realizacji przez władze prawa obywateli do pracy, wolności słowa i zrzeszania się. Omówiono nadużycia organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości (MO, SB, kolegiów ds. wykroczeń, sądów i prokuratury) oraz stan więziennictwa. Oddzielny rozdział poświęcono represjom wobec działaczy opozycji. Analizy te uzupełniono licznymi aneksami, zawierającymi dokumenty dot. konkretnych przypadków łamania prawa (m.in. dochodzenia ws. śmierci Stanisława Pyjasa, rejestracji „S”, pobicia Henryka Wujca i Macieja Kuronia przed wykładem TKN). W opracowaniu Raportu, obok członków Komisji, brali udział współpracownicy Biura Interwencyjnego KSS KOR, m.in. Krzysztof Hagemajer, Aleksander Horodyski, Krystyna Iwaszkiewicz, Jarosław Kaczyński, Jan Krzysztof Kelus, Anka Kowalska, Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski, Jan Lityński, Zofia Romaszewska, Jan Walc, Bogdan Zalega, a także nieujawnieni członkowie redakcji Barbara Różycka i Zenobia Łukasiewicz. Od strony prawnej prace nad Raportem wspierali: Witold Lis-Olszewski, Jan Olszewski, Władysław Siła-Nowicki, Jacek Taylor, Andrzej Grabiński i Stanisław Szczuka. Dokument miał przedstawić w Madrycie Z. Romaszewski, któremu jednak władze odmówiły wydania paszportu. Oświadczenie w tej sprawie oraz omówienie materiałów zawartych w Raporcie odczytała przebywająca w tym czasie na Zachodzie współpracowniczka KOR, następnie KSS KOR, Barbara Toruńczyk.

KH przestała istnieć wraz z rozwiązaniem KSS KOR (28 IX 1981, podczas I KZD). Jej kontynuacją był utworzony w stanie wojennym Komitet Helsiński w Polsce.

Grażyna Jaworska