Kopalnia Węgla Kamiennego Wujek w Katowicach

Z Encyklopedia Solidarności

Wersja robocza.

Kopalnia Węgla Kamiennego Wujek w Katowicach. W 1842 zatwierdzono w Berlinie akt nadania obszaru górniczego Wujek (Oheim), w 1899 rozpoczęto drążenie pierwszego szybu, rok później zarząd kopalni przystąpił do Górnośląskiej Konwencji Węglowej, w 1904 kopalnia została zarejestrowana w Sądzie Powiatowym w Katowicach.

W 1980 kopalnia zatrudniała ponad 5 tys. osób. 1-3 IX 1980 trwał strajk zakończony podpisaniem Porozumienia Jastrzębskiego. Do MKS w KWK Manifest Lipcowy został oddelegowany Andrzej Winczewski (sygnatariusz Porozumienia Jastrzębskiego). Komitet Strajkowy liczył ok. 30 osób (przewodniczący Jan Ludwiczak). Spośród nich do Komisji Założycielskiej zostali wybrani: Jan Ludwiczak, Jan Wielgus, Jan Strzelecki, Jan Haśnik, Ludwik Nawrot. Komisja została zarejestrowana w MKR Jastrzębie. 27 XI 1980 odbyło się zebranie przedstawicieli „S” 65 kopalń zrzeszonych w MKR Jastrzębie oraz MKZ Bytom i Wałbrzych w Zakładowym Domu Kultury KWK Wujek poświęcone problemom płacowym. Na terenie ZDK delegaci rozpoczęli strajk okupacyjny, zakończony 2 XII 1980 podpisaniem porozumienia. 21 I 1981 wybrano Komisję Zakładową, w skład prezydium weszli: J. Ludwiczak – przewodniczący, J. Haśnik – wiceprzewodniczący, J. Wielgus – skarbnik, Henryk Kawka – przewodniczący Komisji Rewizyjnej, J. Strzelecki, L. Nawrot – członkowie. 28 IX 1981 w kościele św. Michała poświęcono sztandar „S”. Kaplica z obrazem św. Barbary, zamknięta przez władze komunistyczne, została otwarta.

12 XII 1981 przed północą został zatrzymany J. Ludwiczak. 13 XII 1981 na terenie kopalni odbył się wiec; uczestnicy zażądali uwolnienia przywódcy; wzięli udział w mszy św. odprawionej przez ks. Henryka Bolczyka, który odtąd towarzyszył im przez wszystkie dni strajku. 14 XII 1981 protest kontynuowano, żądano odwołania stanu wojennego, uwolnienia wszystkich internowanych i przestrzegania Porozumień Jastrzębskich. Po odrzuceniu postulatów zapadła decyzja o strajku okupacyjnym, do którego przyłączyli się pracujący na wszystkich zmianach. Powstał 20-osobowy Komitet Strajkowy, w którego skład weszli m.in.: przewodniczący Stanisław Płatek, Leon Banek, Marian Głuch, Kazimierz Matyka, Franciszek Pomiechowski, Kazimierz Rembilas, Adam Skwira, Jerzy Wartak, Antoni Jankowski, Ludwik Karmiński, Jan Kuchnia, Zbigniew Lubasiński, Bronisław Matusiewicz, Mieczysław Pieronkiewicz, Stanisław Rak, Stanisław Zając, Jerzy Zbiciak. 15 XII 1981 wieczorem wspólnie z księdzem odmówiono różaniec i poproszono go o absolucję generalną. 16 XII 1981 po godz. 8 rano siły milicyjne zaczęły otaczać kopalnię. Pacyfikacja rozpoczęła się ok. godz. 11. Po staranowaniu muru na teren kopalni wjechał czołg i wkroczył oddział ZOMO. Ok. 12.30 czołgi strzelały ślepymi nabojami. W tym samym czasie przez drugi wyłom w murze wkroczyli funkcjonariusze plutonu specjalnego. Na miejscu zginęło 6 górników: Józef Czekalski (48 l.), Józef Giza (24 l.), Ryszard Gzik (35 l.), Bogusław Kopczak (28 l.), Zbigniew Wilk (30 l.), Zenon Zając (22 l.); tego dnia wieczorem w szpitalu w Katowicach Ligocie zmarł Andrzej Pełka (19 l.); 2 I 1982 w szpitalu w Katowicach Ochojcu zmarł Joachim Gnida (29 l.), 25 I 1982 w szpitalu w Katowicach Ochojcu zmarł Jan Stawisiński (21 l.). 47 osób odniosło obrażenia, w tym 24 rany postrzałowe. Ok. godz. 13 ogień przerwano. Ok. godz. 16.30 górnicy sformułowali warunki przerwania strajku: swobodne opuszczenie kopalni przez strajkujących, podstawienie autobusu, wycofanie oddziałów ZOMO, niewyciąganie konsekwencji karnych i dyscyplinarnych. Ok. godz. 19 przed opuszczeniem kopalni górnicy ustawili krzyż w miejscu tragedii. W pacyfikacji wzięło udział 760 żołnierzy, 678 funkcjonariuszy ZOMO, 120 KW MO, 283 ROMO, 300 ORMO.

W pierwszych dniach po strajku zostało internowanych 13 pracowników kopalni: Aleksander Borowski, Marian Głuch, Jan Haśnik, Jan Kubat, Henryk Lewandowski, Zbigniew Lubasiński, Alina Mucha, Mieczysław Pieronkiewicz, Stanisław Płatek (z powodu rany postrzałowej przewieziony początkowo do szpitala), Stanisław Saternus, Adam Skwira, Jerzy Wartak, Jan Wilanowski. W związku ze strajkiem został internowany pobity wcześniej sanitariusz Andrzej Kopera. Z pracy zwolniono 137 osób. W III 1982 pod zarzutem namawiania kobiet i dzieci do walki z ZOMO podczas strajku została aresztowana sekretarka KZ „S” KWK Wujek. W późniejszym czasie internowano jeszcze co najmniej 8 osób. Organizacja i przebieg uroczystości pogrzebowych odbywały się pod ścisłą kontrolą SB. Zadbano, by było jak najmniej ludzi, rodzinom nie wolno było rozwieszać klepsydr i fotografować. Decyzją Komisarza Wojskowego miasta Katowic i Prezydenta Miasta wyznaczano dni, godziny i cmentarze, gdzie miały odbyć się pogrzeby. Na polecenie Komendanta Głównego MO o przebiegu uroczystości żałobnych poza Katowicami mieli informować komendanci wojewódzcy. 30 XII 1981 9 osobom prokuratura zmieniła internowanie na sankcję, wśród nich znaleźli się przywódcy strajku. 20 I 1982 Wojskowa Prokuratura Garnizonowa umorzyła śledztwo w sprawie użycia broni, stwierdzając, że pluton specjalny ZOMO strzelał w obronie koniecznej. 9 II 1982 Sąd Śląskiego Okręgu Wojskowego we Wrocławiu na sesji wyjazdowej w Katowicach wydał wyrok na członków KS: S.Płatek – 4 l., M.Głuch, A.Skwira, J.Wartak po 3 l. pozbawienia wolności. Postępowanie przeciw Wielgusowi umorzono, natomiast J. Haśnika, S. Saternusa, J. Kubata i A. Muchę uniewinniono. 15 XII 1982 została pobita Janina Stawisińska, matka zabitego górnika. Pomoc (w postaci paczek i pieniędzy) rodzinom pomordowanych i uwięzionych nieśli mieszkańcy okolicznych domów, m.in. Ewa Widuch, Ludwik Karmiński, Kazimierz Rembilas.

21 V 1982 z inicjatywy Grażyny Zaremby zaczęło ukazywać się pismo „Kontakty” Komitetu Oporu Społecznego Regionu Śląsko-Dąbrowskiego. We IX 1982 powstał Młodzieżowy Komitet Oporu Społecznego przy KWK Wujek (1982-1986).

Początkowo krzyż przyniesiony ze stacji ratownictwa stanął w miejscu tragedii między wagą a kotłownią (16 XII 1981), potem w wyłomie powstałym po wdarciu się czołgu. W nocy 27/28 I 1982 „nieznani sprawcy” zniszczyli krzyż. Komisarz wojskowy kopalni zmuszony był do postawienia nowego. W ciągu pierwszych tygodni przy krzyżu przystawały autobusy, ludzie wstawali z miejsc, zdejmowali nakrycia z głów i w milczeniu oddawali hołd poległym. Władze w szybkim tempie zbudowały obwodnicę, tzw. zomostrasse. 3 V 1982 wartę honorową zaciągnęli harcerze. W kolejne miesięcznice pod krzyżem odbywały się spotkania, a w parafiach modlitwy za górników.

Spotkania pod krzyżem w kolejne rocznice stały się wyrazem pamięci o ofiarach i formą protestu przeciwko reżimowi. 4 XII 1983 Anna Walentynowicz, Ewa Tomaszewska i Kazimierz Świtoń próbowali przybić do muru kopalni tablicę pamiątkową wykonaną przez stoczniowców; wszystkich troje aresztowano. Po 4 XII 1983 krzyż został „uwięziony” – przy bramie kopalni postawiono wieżę wartowniczą z kamerą, zakazano fotografowania. 16 XII 1983 msza zgromadziła delegacje z całego kraju. Pochód otoczony oddziałami MO i ZOMO nie został dopuszczony pod krzyż, zatrzymano 51 osób. 16 III 1984 bp Herbert Bednorz po mszy w katedrze udał się w kilkusetosobowej procesji pod krzyż, gdzie wspólnie odmówiono różaniec. Wieczorem podczas odprawiania modlitwy pod krzyżem zostali zatrzymani ks. Henryk Bolczyk i ks. M. Szczudło; zwolniono ich następnego dnia. 16 XII 1984 w katowickich kościołach modlono się w intencji pomordowanych w KWK Wujek. Uformowany po mszy pochód zdołał dotrzeć do krzyża, gdzie odbył się apel poległych. SB na podstawie zdjęć operacyjnych kierowała wnioski do kolegium do spraw wykroczeń o ukaranie uczestniczących w procesji pracowników kopalni. 16 XII 1985 msza była koncelebrowana w kościele powstającym przy ul. Pięknej. Przybyły delegacje z Huty Katowice, Bielska-Białej, Częstochowy, Gdańska, Krakowa, Warszawy. Po mszy kilkusetosobowy pochód ruszył pod krzyż; rozpoczął się wiec. Po uroczystościach SB i MO zatrzymały ok. 50 osób, m.in. A. Rozpłochowskiego i K. Świtonia. 16 XII 1986 bp D. Zimoń wmurował kamień węgielny pod budowę nowego kościoła-pomnika p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego i Matki Boskiej Bolesnej; we mszy uczestniczyło ponad 3 tys. osób z całej Polski. Po mszy pochód dotarł pod krzyż. W następnych dniach kolegium ds. wykroczeń skazało 29 osób na karę grzywny. Wg akt SB pod krzyż dotarło 600 osób, w tym 230 „pracowników operacyjnych”. 16 XII 1987 po mszy ok. dwutysięczny tłum wyruszył pod krzyż. Po wiecu kilkadziesiąt osób udało się pod areszt przy ul. Mikołowskiej, gdzie przebywał Jan Andrzej Górny. Pochód rozproszono, zatrzymano 23 osoby. 16 XII 1988 w mszy uczestniczyło ok. 5 tys. osób, pod krzyż dotarło ok. tysiąca osób, w ramach działań milicyjnych skontrolowano 228 pojazdów i wylegitymowano 697 osób. W I 1989 przewodniczącym Tymczasowego Komitetu Założycielskiego „S” KWK Wujek został Jan Ludwiczak. 28 II 1989 reaktywowano działalność „S” KWK Wujek; przewodniczącym został Mieczysław Pieronkiewicz, zastępcami Jerzy Wartak, Antoni Jankowski; przewodniczącym Komisji Rewizyjnej Małgorzata Polańska.

1 VI 1989 „solidarnościowi” kandydaci na posłów i senatorów złożyli przysięgę pod krzyżem, że uczynią wszystko, by wyjaśnić okoliczności tragedii. 3 XII 1989 wieniec złożył premier T. Mazowiecki, a 4 XII 1989 gen. W. Jaruzelski, który jako prezydent Polski wpisał się do księgi pamiątkowej i zadeklarował wolę wyjaśnienia wszystkich okoliczności związanych ze śmiercią górników. 16 XII 1989 godnie uczczono pamięć poległych, wojsko i policja wspólnie z górnikami asystowali w mszy św.

W III 1988 w Gliwicach został powołany Społeczny Komitet Budowy Pomnika Górników, którzy zginęli na KWK Wujek 16 grudnia 1981 r.; w skład Komitetu Założycielskiego weszli: K. Świtoń, Eugeniusz Polmański, Bazyli Tyszkiewicz, autorem statutu był Jerzy Kurcyusz. 7 XI 1989 sąd zarejestrował Społeczny Komitet Budowy Pomnika ku Czci Górników KWK Wujek w Katowicach Poległych 16 Grudnia 1981 r. Komitet reprezentowali: K. Matyka, Alojzy Pietrzyk, K. Świtoń. Patronat nad budową pomnika objęli bp D. Zimoń i wojewoda katowicki W. Czech. 16 XII 1990 poświęcono kamień węgielny pod budowę pomnika. 15 XII 1991 nastąpiło poświęcenie Pomnika Poległych Górników (autorstwa A. A. Grzybowskich) przez nuncjusza Stolicy Apostolskiej abp. J. Kowalczyka i odsłonięcie go przez L. Wałęsę.

Monika Kobylańska