Obchody rocznic Czerwca 1956 w Poznaniu

Z Encyklopedia Solidarności

Wersja robocza.

Obchody rocznic Czerwca 1956 w Poznaniu; o publiczne upamiętnienie Czerwca ’56 jako pierwsze upomniało się pismo młodej poznańskiej inteligencji ,,Wyboje” (powstałe na fali październikowej odwilży). Na jego łamach (nr 5/1956) domagano się upamiętnienia walki Wielkopolan w 1939, ofiar hitlerowskiej okupacji oraz „rozpaczliwego i tragicznego zrywu klasy robotniczej Poznania w dniu 28 czerwca”. Do upamiętnienia tych wydarzeń wówczas nie doszło, władza dążyła do zatarcia śladów buntu robotników, głównie milczeniem.

Pamięć o Czerwcu ’56, choć w niepełnej, raczej symbolicznej formie, jednak przetrwała. W rodzinach przechowano pamiątki po ofiarach: przestrzelone ubrania, kule wydobyte z ciał, osobiste drobiazgi ze śladami krwi, fotografie. Niezależni badacze (m.in. dr Aleksander Ziemkowski) zbierali relacje uczestników, przeszukiwali archiwa parafialne, dokumentację szpitalną i cmentarną, aby ustalić listę ofiar. W l. 70. coraz śmielej kultywowano pamięć ofiar. Ich groby odwiedzali wówczas nieliczni opozycjoniści; zamawiano msze rocznicowe (gromadziły 20-30 osób). W VI 1980 publicznie demonstrujących pamięć o Czerwcu ’56 było już znacznie więcej: na mszy św. w kościele oo. Karmelitów Bosych zebrało się ok. 200 osób, które nast. ruszyły w kierunku Cytadeli (gdzie spoczywali bohaterowie Czerwca), nie zostali jednak dopuszczeni przez siły porządkowe. Dopiero w czasie tzw. karnawału „S” można było swobodnie mówić o wydarzeniach Czerwca ’56. Jedną z pierwszych inicjatyw podjętych przez poznańską „S”, była budowa pomnika ku czci ofiar. Pomysł padł już podczas sierpniowego strajku w MPK, ale oficjalnie projekt zgłosił 10 IX 1980 dr Roman Schefke z Akademii Rolniczej w Poznaniu na zebraniu MKZ „S” w Izbie Rzemieślniczej. Wkrótce powołano Społeczny Komitet Budowy Pomnika Poznańskiego Czerwca 1956 z pisarzem Romanem Brandstaetterem na czele. Pomnik został w całości sfinansowany ze składek publicznych, społeczność Poznania odrzuciła projekt wyłoniony w konkursie, autorami pomnika zostali Adam Graczyk i Włodzimierz Wojciechowski, wykonawcami – głównie robotnicy z HCP.

Odsłonięcie monumentu 28 VI 1981 stało się narodowym świętem, w którym wzięło udział ok. 200 tys. osób z całej Polski. Uroczystości dopełniło umieszczenie tablic pamiątkowych w miejscach wydarzeń i wydanie pierwszej monografii Poznański Czerwiec 1956 pod redakcją Jarosława Maciejewskiego i Zofii Trojanowiczowej.

Pomnik stał się symbolem pamięci i sprzeciwu, 13 XII 1981 i później gromadzili się przy nim zbuntowani przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego, skandowano hasła, śpiewano pieśni patriotyczne, modlono się, palono znicze, składano kwiaty. Władze zabroniły dostępu do pomnika, otoczyły go pojazdami i patrolami, które legitymowały i zatrzymywały podchodzących. Mimo represji mieszkańcy Poznania nadal zbierali się wokół pomnika na nielelgalnych manifestacjach. O wydarzeniach Czerwca ’56 pisały podziemne pisma, przypominały plakaty, pocztówki, ulotki, znaczki poczt podziemnych oraz wykłady w kościołach, nielegalne wystawy i uroczystości. Szczególnie bogaty program miały obchody 30. rocznicy. W VI 1986 odbywały się wykłady w 17 kościołach Poznania, otwarto 5 wystaw, w triduum (nabożeństwa, wykłady, wieczory poetyckie) u oo. Dominikanów udział wzięli wykładowcy i artyści także z kraju. Główne obchody odbyły się w kościele Matki Boskiej Bolesnej na Łazarzu z udziałem delegacji z całej Polski. Mszę św. poprzedził program okolicznościowy złożony z tekstów literackich i dokumentalnych, po nabożeństwie wystąpili artyści Teatru Ósmego Dnia.

Eugenia Dabert