Parafia św. Pawła Apostoła w Elblągu

Z Encyklopedia Solidarności

Wersja robocza.

Parafia św. Pawła Apostoła w Elblągu. Jedna z najważniejszych parafii w powojennej historii miasta. Zlokalizowana pod koniec XIX w. na północnym przedmieściu na osiedlu Kolonia Pangritza. Kościół został zbudowany w okresie od VII 1892 do X 1895 z cegły, jednonawowy w stylu neogotyckim, z jedną wieżą i drewnianym stropem, pod okiem pastora Wilhelma Daniela Boettchera, kaznodziei pomocniczego parafii ewangelickiej Bożego Ciała w Elblągu. W 1896 nowo zbudowaną świątynię uczyniono samodzielną placówką duszpasterską, zaś trzy lata później parafią, która od 1913 miała za patrona św. Pawła. Do 1897 kaznodzieją parafii był pastor Boettcher.

W okresie II wojny światowej dach, wieża, witraże i wyposażenie kościoła zostały w poważnym stopniu zniszczone. Po obsadzeniu świątyni przez Rosjan urządzono w niej stajnię dla koni, zaś w plebani i organistówce – stołówkę.

Po wojnie kościół przejęli katolicy. Franciszkanin o. Hilary Pracz-Praczyński, kapelan Wojska Polskiego, przybył do Elbląga jako pierwszy duchowny katolicki 15 VI 1945; 9 VII 1945 został pierwszym proboszczem całego Elbląga, w tym dniu przejął na podstawie decyzji Zarządu Miejskiego Elbląga, zarezerwowany początkowo dla augustianów, kościół św. Pawła Apostoła. Ojciec H. Pracz-Prądzyński był głównym organizatorem duszpasterstwa katolickiego w Elblągu i jego okolicach, co zmuszało go do ciągłych wyjazdów i uniemożliwiało opiekę nad świątynią. Zastąpił go współpracownik, franciszkanin o. Apoloniusz Franciszek Żynel (14 VII 1945), dotychczasowy wikariusz parafii św. Wojciecha, dla której kościół św. Pawła stanowił w owym czasie placówkę duszpasterską. Pierwszą mszę św. w częściowo uprzątniętej świątyni odprawiono 15 VIII 1945. Z kolei w III 1946 rozgraniczono obie parafie i o. Żynel został rektorem kościoła św. Pawła. W międzyczasie zajął się on remontem świątyni, plebani, kostnicy, organistówki i innych budynków kościelnych. 1945-1946 świątynia była kościołem garnizonowym Wojska Polskiego. 4 VI 1958 bp warmiński Tomasz Wilczyński oddał franciszkanom na własność kościół wraz z plebanią i przyległym placem. 3 XII 1958 klasztor erygowano kanonicznie. Od końca lat 60. rektorem parafii był o. Lucjusz Stefan Chodukiewicz. Placówka stanowiła samodzielny ośrodek duszpasterski do 1979. 3 XII 1980 w wyniku dekretu władz kościelnych utworzono parafię w obecnym kształcie.

W dekadzie lat 80. proboszczami parafii św. Pawła Apostoła w Elblągu i gwardianami klasztoru byli o. Hubert Fabian Lipiński (23 VIII 1983 – 31 X 1986) i o. Stefan Malandy (1 XI 1986 – 29 VIII 1989). Najbliższymi współpracownikami byli mieszkający w tym czasie w klasztorze franciszkanie o. Lucjusz, o. Alojzy i o. Witold. W okresie ich posługi, a zwłaszcza niezmordowanego w działaniu o. H. Lipińskiego parafia była miejscem wielu inicjatyw, które w trudnym okresie stały się ważnym elementem myśli i kultury niezależnej w Elblągu. W 1983 o. H. Lipiński został dziekanem dekanatu Elbląg Północ.

We IX 1983 rozpoczęła działalność filia Diecezjalnego Komitetu Pomocy Rodzinom Aresztowanych i Internowanych. Komitetowi, który miał siedzibę przy kościele św. Józefa w Olsztynie, przewodniczył Jerzy Meissner. Pracami filii elbląskiej kierował Janusz Milanowski. Współpracowali z komitetem w Elblągu m.in. Anna Milanowska (z d. Stelmach), Krzysztof Grabowski, Jerzy Kruk, Andrzej Wiśniewski, Michał Chrzanowski, Ryszard Zemke, Adam Golik, Alfred Kalkowski, Tadeusz Chmielewski, mec. Włodzimierz Pazur, mec. Andrzej Milanowski oraz w Braniewie w parafii św. Katarzyny, której proboszczem był ks. Tadeusz Brandys, Teresa Kamińska i Tadeusz Kopacz.

Jesienią 1983 rozpoczęło działalność Duszpasterstwo Ludzi Pracy, któremu przewodniczył Ryszard Zemke. O. Hubert Lipiński został mianowany przez biskupa warmińskiego ks. dr. Jana Obłąka opiekunem duszpasterstwa. Od I 1984 w każdą pierwszą niedzielę miesiąca odprawiane były msze św. Za Ojczyznę. Kazania głosił o. H. Lipiński; liturgię przygotowywała grupa modlitewna kierowana przez A. Kalkowskiego oraz działacze NSZZ „S” zorganizowani w DLP. Msze św. uświetniali czytający teksty liturgiczne aktorzy Teatru Wybrzeże z Gdańska Halina Winiarska, Halina Słojewska i Jerzy Kiszkis. Po każdej mszy św. odbywały się wykłady połączone z dyskusją.

Od 1984 DLP brało udział w corocznych pielgrzymkach Ludzi Pracy na Jasną Górę 17 IX za każdym razem ze sztandarem NSZZ „S” Regionu Elbląskiego. Uczestników pielgrzymki z każdym rokiem przybywało; w 1987 o. S. Malandy musiał zamówić dwa wagony kolejowe, żeby dowieźć wszystkich chętnych pielgrzymów do Częstochowy.

W 1984 delegacja DLP z o. Wacławem udała się dwoma samochodami na pogrzeb ks. Jerzego Popiełuszki; żeby wyjechać z Elbląga bez przeszkód, musiała zgubić opiekunów z SB, co się udało. 1986 DLP zorganizowało wystawę poświęconą ks. J. Popiełuszce w oparciu o dokumenty i zdjęcia pożyczone od kolegów z Torunia. Plansze zostały ustawione wzdłuż ścian kościoła. Wystawa wzbudziła olbrzymie zainteresowanie.

W 1985 przy współpracy z gdańskim DLP udało się zorganizować obserwację komisji wyborczych głównie pod kątem frekwencji; jeszcze tego samego dnia Lech Wałęsa podał wyniki obserwacji, w tym m.in. z Elbląga. Podało je również Radio Wolna Europa.

W 1984 parafia z o. H. Lipińskim na czele była inicjatorem pierwszej elbląskiej Drogi Krzyżowej ulicami miasta; 1984-1985 współorganizatorem Tygodni Kultury Chrześcijańskiej; 1986 organizatorem pierwszej elbląskiej pieszej pielgrzymki na Jasną Górę. W 1986 o. H. Lipiński został przeniesiony do parafii p.w. św. Antoniego Padewskiego w Gdyni.

Jesienią 1988 z inicjatywy DLP plebania parafii była dwukrotnie miejscem spotkania członków Zarządu Regionu Elbląskiego NSZZ „S” wybranych podczas I WZD. Jednak próba reaktywowania legalnie wybranych w 1981 władz związkowych nie powiodła się z powodu wzajemnych animozji i uprzedzeń uczestników tych spotkań. Wkrótce po zakończeniu obrad okrągłostołowych miało się okazać, że takie podejście do sprawy reaktywacji NSZZ „S” będzie ogólnie akceptowane. Po ponownej rejestracji w 1989 NSZZ „S” został odtworzony z pominięciem wyników demokratycznych wyborów z 1981, a więc delegatów na zebrania regionalne i zjazd krajowy, władz regionalnych i krajowych. Dla większości działaczy zgromadzonych wokół przedsięwzięć realizowanych w parafii św. Pawła Apostoła było to równoznaczne z zakończeniem działalności społecznej i politycznej.

Ostatnia msza św. Za Ojczyznę odbyła się w V 1989; patriotyczne kazanie w trakcie mszy św. wygłosił o S. Malandy. W niedługim czasie kościół św. Pawła Apostoła przestał być siedzibą dekanatu, a o. S. Malandy przestał być proboszczem i opiekunem DLP; został przeniesiony do Gniezna, do parafii Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny.

Obecnie parafia znajduje się w dekanacie Elbląg Północ, proboszczem jest o. Kamil Szczupaczyński. Do parafii należy ok. 8 tys. wiernych.

Karol Nawrocki, Andrzej Kapuściński