R00455 Zeszyty Edukacji Narodowej Warszawa

Z Encyklopedia Solidarności

Zeszyty Edukacji Narodowej, seria broszur, nast. książek, służąca działalności samokształceniowej, wydawana w Warszawie 1982-1989; sygnowana skrótem ON (ruch Oświaty Niezależnej), realizowana przez Zespół Oświaty Niezależnej jako wydzielone przedsięwzięcie, pod kierownictwem Andrzeja Janowskiego, przy wsparciu organizacyjnym szefowej ZON, Krystyny Starczewskiej. Redakcja, prowadzona przez Andrzeja Arendarskiego, obejmowała 7 działów: historię, literaturę, ekonomię, psychologię, socjologię, filozofię i wiedzę o religii, obsługiwanych przez osobne zespoły, wyszukujące autorów i programujące mniejsze serie tematyczne w swoich dziedzinach – w założeniach każda po 10 pozycji. Jako wprowadzenie do całego cyklu zaplanowano Propozycje programowe dla kół samokształceniowych (nr 1 z XII 1982) oraz zestaw lektur wykraczających poza serię ZEN: Co czytać. Propozycje dla kół samokształceniowych, po wpadce pierwszego nakł., opublikowane jako nr 8 w 1984. Serie miały stanowić podstawę do pracy kół samokształceniowych powstających spontanicznie w środowiskach uczniowskich w całym kraju. Drukowane były przez macierzyste Wydawnictwo Społeczne KOS oraz m.in. przez NOWą, CDN, Rytm i Przedświt. Poligrafią ZEN w ramach WS KOS (sitodruk, nast. offset) kierował Tomasz Trepka, z roczną przerwą 1984/1985, kiedy zastępował go Marek Frąckowiak (do aresztowania w VII 1985). Rozbiciu uległa wtedy baza wydawnicza WS KOS, odtworzona po paru miesiącach. 1983-1984 nakł. wynosił 4-6 tys. egz. plus dodruki 4 filii poza Warszawą (po 1985 ok. 2-3 tys. egz.); popyt szacowany na podst. zamówień z całego kraju przewyższał wielokrotnie podaż. Zeszyty docierały do grup samokształceniowych i czytelników indywidualnych kanałami kolportażu "KOS-a”, „Tu teraz” i in. pism oświatowych oraz młodzieżowych. Dla niektórych kół organizowano wykłady, na potrzeby środowisk robotniczych wydawano przystępne opracowania, tzw. małe ZEN-y (5 pozycji jako bezpłatny dodatek do pisma „KOS”). Ok. 1985 działalność samokształceniowa zaczęła zanikać, a pomysł serii sprzężonych z procesem samokształcenia (publikowanych w określonym rytmie) okazał się nierealny w warunkach konspiracyjnych. Odstąpiono od wydawania serii, na rzecz pojedynczych pozycji o walorach edukacyjnych; w miejsce broszur w formacie A5, bez oprawy, pojawiły się książki w obowiązującym w II obiegu standardzie, w sztywnych okładkach i z klejonymi grzbietami. Łącznie ukazało się ok. 50 pozycji, ponad połowa w serii historycznej, kierowanej przez Annę Radziwiłł. Wydzielone jako osobny cykl Materiały z dziejów Polski 1945-1980 (dokumenty i komentarze) to jedyna seria tematyczna, którą udało się doprowadzić do końca. Oddzielnie wydano m.in. Jana Bujnowskiego (wł. Krystyna Kersten) Konferencję Jałtańską w polskiej perspektywie (1983) oraz Jana Karskiego Wielkie mocarstwa a Polska (1987). Nie udało się zrealizować cyklu ekonomicznego, który miał służyć edukacji w zakresie gospodarki rynkowej pokolenia wyrosłego w warunkach ekonomicznych PRL. Mimo niepowodzenia poszczególnych serii, udało się opublikować wiele cennych pozycji i ukazać wielostronnie m.in. problematykę związaną z systemem komunistycznym: materiały z sesji naukowych z 1981 na Uniwersytecie Warszawskim pt. Manipulacja i obrona przed manipulacją (1984) i Jagiellońskim pt. Nowomowa (1984); prace Roberta van Vorena Psychiatria polityczna (1984) i Betsy Gidwitz Wystąpienia robotnicze w ZSRR (1983); 2 pozycje z serii Polska lat 80-tych (analiza polityczna i stanu ekologii) oraz Słownik terminów politycznych Andrew Bullocka i Oliviera Stallybrassa (wybór; 1989). Większość publikacji ZEN to pierwodruki lub pierwsze polskie tłumaczenia, sporadycznie przedruki z wydawnictw emigracyjnych, we współpracy z wydawcami krajowymi, m.in. podręcznik historii literatury Glosariusz (t. 3 i 4, 1988 za Dolnośląską Radą Edukacji Narodowej). Niektóre pozycje doczekały się kilku wydań, także w in. wydawnictwach.

Piotr Bigoś