Region Zielona Góra NSZZ „Solidarność”

Z Encyklopedia Solidarności

Wersja robocza.

Region Zielona Góra NSZZ „Solidarność”. Latem 1980 wydarzenia w zakładach pracy woj. zielonogórskiego przebiegały spokojnie. Od poł. VII występowały sporadyczne napięcia, a wysuwane postulaty miały charakter ekonomiczny. SB odnotowała trzy takie przypadki: w Zakładzie Mleczarskim w Świebodzinie 53 osoby wystosowały petycję w sprawie podwyżki płac adresowaną do dyrekcji, w lokomotywowni PKP w Zbąszynku część załogi postulowała podwyżkę wynagrodzeń, w Lubuskich Zakładach Termotechnicznych Termo-Elterma w Świebodzinie zgłoszono postulaty o charakterze płacowo-socjalnym. Przejawy niezadowolenia w zakładach pracy nasiliły się w VIII 1980. Głośno wyrażano krytyczne i negatywne opinie pod adresem dyrekcji, władz terenowych i centralnych. Doszło do tego w Bazie Transportowej Lubuskiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego w Nowej Soli, w lokomotywowni PKP w Zielonej Górze, w Ekspozyturze Rejonowej PKS tamże, w V Oddziale PKS w Żarach oraz w Spółdzielni Kółek Rolniczych w Gubinie. Poza przejawami niezadowolenia w zakładach pracy, SB odnotowała również przypadki kolportowania w kilku miastach nielegalnych ulotek, m.in. w Żaganiu i Świebodzinie. Na przykład, na terenie LZT Termo-Elterma znaleziono ulotki treści: Popieramy robotników Pomorza, Precz z komunistycznym terrorem i Wszyscy za Pomorzem – KOR. W tym samym czasie pojawiło się również 8 napisów w Zielonej Górze, Żaganiu (Precz z Ruskimi), Żarach oraz 2 napisy na szosie z Wolsztyna do Poznania (Polaku obudź się i Do strajku). Zaostrzenie sytuacji politycznej w woj. zielonogórskim nastąpiło ok. 20 VIII. Wzrosła liczba wysuwanych postulatów, a fala żądań pracowniczych objęła zakłady pracy w Zielonej Górze, Bytomiu Odrzańskim, Gubinie, Krośnie Odrzańskim, Małomicach, Nowej Soli, Świebodzinie, Sulechowie, Wolsztynie i Żarach. Szczególne nasilenie akcji zgłaszania postulatów nastąpiło 28-29 VIII; doszło również do strajków. 27 VIII pracę przerwało 40 pracowników Odlewni Zakładów Wytwórczych Maszyn i Urządzeń Przemysłu Spożywczego w Żarach, 28 VIII strajkowało 50 pracowników Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w Zielonej Górze. Już w VIII 1980 władze odnotowały podejmowanie przez załogi lubuskich zakładów pracy sprawy działalności WZZ. Żądania utworzenia WZZ pojawiły się w PWiK w Zielonej Górze, w Zakładach Odlewniczych Dolnośląskich Zakładów Metalurgicznych w Szprotawie i w KWB w Sieniawie. W wielu zakładach postulowano przeprowadzenie zmian w strukturze i działalności istniejących ZZ; niektórzy składali legitymacje związkowe, domagano się przeprowadzenia nowych wyborów do rad zakładowych. Z powszechną aprobatą przyjmowano postulaty zgłoszone przez MKS w Gdańsku, a po podpisaniu Porozumień Sierpniowych zaczęły powstawać w zakładach pracy oraz instytucjach struktury NSZZ. We IX 1980 dochodziło do dalszych protestów. Strajki zorganizowano w LZT Termo-Elterma w Świebodzinie (3 IX), w Przedsiębiorstwie Eksploatacji Dróg i Zieleni w Zielonej Górze oraz w Przedsiębiorstwie Elementów Wielkopłytowych w Nowogrodzie Bobrzańskim. Poza tym ponad 30 razy zostały zgłoszone postulaty na piśmie, 45 razy przedstawiono żądania ustne. Przeważnie miały one charakter socjalno-bytowy, mówiły m.in. o braku właściwej organizacji i warunków pracy, także o wadliwej działalności służby zdrowia w zakładach pracy. Od początku IX 1980 zaczęły powstawać zalążki NSZZ, nawiązano kontakty z działaczami MKZ w Gdańsku, skąd docierały niezależne publikacje związkowe. 15 IX 1980 w Teatrze Ziemi Lubuskiej zawiązał się MKZ NSZZ Ziemi Lubuskiej (późni funkcjonował pn. MKZ NSZZ „S” w Zielonej Górze), z przewodniczącym Andrzejem Włodkiem, który następnego dnia zrezygnował z tej funkcji i przewodniczącym MKZ został → Kazimierz Skorupski (Teatr Ziemi Lubuskiej). Na wiceprzewodniczącego MKZ wybrano → Zbigniewa Jelinka z Estrady Lubuskiej, na sekretarza Marka Wójtowicza (Biuro Projektów Wodnych i Melioracji), na skarbnika → Mieczysława Oszmiana (Zakład Usług Technicznych Spółdzielni Inwalidów), na rzecznika prasowego Konrada Stanglewicza (Rozgłośnia Polskiego Radia). W organizowaniu MKZ pomagał przedstawiciel podobnej struktury działającej we Wrocławiu – Zbigniew Ziobrowski. W X 1980 MKZ powiększył się o kolejne 9 osób, w XI nastąpiła zmiana na stanowisku przewodniczącego: został nim → Maciej Ołtarzewski (Wojewódzki Ośrodek Sportu, Turystyki i Rekreacji). Funkcję tę pełnił do WZD w VI 1981. Przedstawicielem MKZ w KKP był → Adam Niezgoda. W niektórych posiedzeniach KKP brał także udział → Leon Mituro (Zaodrzańskie Zakłady Przemysłu Metalowego Zastal). Do 15 III 1981 trwał proces wyłaniania władz statutowych „S”, odbywały się wybory do KZ, jednocześnie wzrastała liczba członków związku. Według ocen SB w X 1980 w woj. zielonogórskim działało 140 KZ zrzeszających ok. 39 tys. członków, w III 1981 - już 639 KZ, a liczba członków „S” wzrosła do ok. 160 tys. osób; w VIII 1981 wg danych KK „S” działało ok. 700 KZ, a liczba członków „S” wynosiła 152 tys. Jednocześnie powstawały terenowe struktury organizacyjne – miejskie i gminne komitety koordynacyjne (lub noszące in. nazwy). Efektem powiązań gospodarczych z wrocławskimi przedsiębiorstwami oraz krytycznych ocen zielonogórskiego MKZ było przyłączenie się zakładów pracy z rejonu Nowej Soli do MKZ „S” Dolny Śląsk. Wybory do ZR „S” w Zielonej Górze odbyły się 13–15 VI 1981. W dwóch turach głosowania wybrano nowy 40-osobowy ZR, z przewodniczącym → Mieczysławem Oszmianem. Na wiceprzewodniczących wybrano: → Jana Maszewskiego, → Jana Papinę i L. Mituro. W 1980-1981 zielonogórska „S” włączała się do ogólnopolskich protestów organizowanych przez związek: 3 X 1980 protesty miały miejsce w 17 wytypowanych zakładach pracy, częściowo przerwano pracę w 14 zakładach, w 14 kolejnych odnotowano in. akcje solidarnościowe; 27 III 1981 strajk objął 84 zakłady pracy - udział wzięło ok. 48 tys. pracowników. Największy konflikt w woj. zielonogórskim miał miejsce w Lubogórze. W związku ze zwolnieniem z pracy → Zbigniewa Kłosowskiego, przewodniczącego KZ w Kombinacie PGR w Świebodzinie, 13 X - 13 XI 1981 w PGR trwał strajk. Protest poparł ZR w Zielonej Górze i w efekcie strajki objęły 575 zakładów pracy w województwie. W rozwiązanie konfliktu zaangażowała się KK i Lech Wałęsa. → Konflikt w Lubogórze odbił się szerokim echem w całym kraju i został wykorzystany przez władze PRL do prowadzenia działań propagandowych przeciwko „S”. Zielonogórska „S” prowadziła aktywną działalność wydawniczą. Ukazywały się m.in.: → „Solidarność Środkowego Nadodrza”, → „Solidarność Lubuska”, → „Start”, → „Zielonogórski Serwis Informacyjny”, → „Spod lady”, → „Solidarność Krośnieńska” oraz pisma NSZZ RI „S”: → „Wolny Rolnik” i → „Solidarność Rolników Środkowego Nadodrza”. Po 13 XII 1981 internowano w woj. zielonogórskim 46 działaczy (w tym 1 działacza NZS). Podczas akcji o krypt. Klon przeprowadzono 997 rozmów profilaktyczno-ostrzegawczych z aktywem „S”. Według danych za 1982, W 1982 Wydział Śledczy SB prowadził 24 postępowania przeciwko 66 podejrzanym - 52 aresztowano, a 9 objęto dozorem MO; sądy rozpatrzyły sprawy przeciwko 57 osobom, przed Sądem Śląskiego Okręgu Wojskowego we Wrocławiu toczyło się 8 spraw przeciwko 26 osobom, sprawy dotyczące 6 osób przekazano do sądów dla nieletnich. Ponadto skierowano 40 wniosków do Kolegiów ds. Wykroczeń. SB przeprowadziła również 216 przeszukań, zlikwidowała 4 punkty produkcji nielegalnej literatury, skonfiskowano m.in. 4 powielacze, 4 maszyny do pisania. Istotnym problemem „S” po 13 XII 1981 była emigracja członków związku. Według danych SB, do poł. 1983 wyjechało z Polski ok. 120 aktywnych działaczy zielonogórskiej „S”. W ocenie SB, po 13 XII 1981 struktura organizacyjna ZR „S” w Zielonej Górze została rozbita. Stopniowo likwidowano również struktury konspiracyjne. Ogółem, do końca 1982 SB zlikwidowała 10 podziemnych grup, w tym 7 zorganizowanych przez członków „S” (4 grupy zakładowe i 3 ponadzakładowe) oraz 3 grupy młodzieżowe (w Nowej Soli, Zielonej Górze i Żaganiu). W 1982 lokalne grupy podziemnej „S” powstawały w wielu miejscowościach województwa, np.: → Podziemie NSZZ „S” Ziemi Świebodzińskiej, → Krośnieńska Organizacja Podziemna „S”, → TKZ NSZZ „S” w Iłowie Żagańskiej, Nowosolski Komitet Obrony Solidarności i → Tymczasowa Komisja Wykonawcza NSZZ „S” Ziemi Żarskiej”. Na początku 1983 SB rozpracowywała dalszych 8 grup (w tym 7 zorganizowanych przez członków „S” i 1 młodzieżową). W Zielonej Górze w l. 1982-1983 funkcjonowały co najmniej dwie struktury konspiracyjne: → Tymczasowa Regionalna Komisja Koordynacyjna „S” Regionu Zielonogórskiego i → Tymczasowa Międzyzakładowa Komisja Wykonawcza „S”. W l. 1983-1984 w wyniku rozpracowania operacyjnego i aresztowań rozbito obie organizacje, przestała się także ukazywać prasa podziemna związana z tymi strukturami: „Solidarność Środkowego Nadodrza”, „Zielonogórski Serwis Informacyjny” i „Biuletyn Tymczasowej Międzyzakładowej Komisji Wykonawczej NSZZ «Solidarność» w Zielonej Górze”. Po 13 XIII 1981 miejscem organizowania niezależnych uroczystości był kościół Najświętszego Zbawiciela w Zielonej Górze, natomiast manifestacje odbywały się pod pobliskim pomnikiem Robotników. Podobnie w in. miejscowościach, lokalni działacze z pomocą księży organizowali msze z okazji rocznic i świąt nieuznawanych przez władze PRL. Przejawem oporu społecznego były m.in.: napisy na murach, wieszanie flag z napisem „Solidarność”, sporadyczne próby organizowania strajków, kolportaż ulotek. W 1982 ujawniono około 3,5 tys. ulotek, natomiast w I półroczu 1983 – 1954 egz. Największe nasilenie akcji protestacyjnych miało miejsce w Zielonej Górze, Nowej Soli, Świebodzinie i Żarach (szczególnie w Zastalu, Polskiej Wełnie, Novicie, Falubazie, Unitrze, Dekorze, Odrze, Dozamecie i Eltermie). W poł. l. 80. działalność podziemnej „S” została osłabiona. Po rozbiciu większości konspiracyjnych struktur „S” w woj. zielonogórskim, niezależną działalność prowadzono zazwyczaj w ramach duszpasterstw pracowniczych lub rolników indywidualnych (Nowa Sól, Świebodzin, Żary, Zielona Góra). W niektórych miejscowościach działały organizacje podziemne niezwiązkowe, np. Solidarność Walcząca w Nowej Soli i → Ruch Młodzieży Solidarnej w Sulechowie, kolportowano również prasę niezależną, jednak głównie z in. regionów, m.in. z Wrocławia, Gorzowa Wlkp. i Warszawy. Prawdopodobnie jedynym podziemnym pismem, które ukazywało się w Zielonej Górze w poł. l. 80., była „Solidarność Zielonogórska” (1985). Dopiero po strajkach w VIII 1988 nastąpiła powolna odbudowa struktur „S”, m.in. we IX ujawniła się KZ w Zakładzie Przekaźników w Żarach, w X - w Energopolu w Zielonej Górze. Latem 1988 jawną działalność podjęło Prezydium Wojewódzkiej Rady Rolników „S”. Proces odbudowy jawnych struktur związku przybrał jednak na sile dopiero na początku 1989. 22 I zawiązał się TZR „S” w Zielonej Górze (używano też nazwy ZR Zielona Góra NSZZ „S”). W jego skład weszło 11 działaczy „S”: Janusz Bujak (Żagań), → Kazimierz Drozd (Żary), Bogdan Fedorowicz (Sulechów), Anna Jabłonka (Żary), → Edward Krzycki (Krosno Odrzańskie), Tadeusz Latko (Zielona Góra), Henryk Mika (Żary), Kazimierz Nowak (Nowa Sól), Michał Przydrożny (Nietkowice), Zbigniew Rymaszewski (Sulechów), Jan Samociak (Męzów k. Sulechowa). Podczas spotkania z przedstawicielami aktywnych środowisk do TZR weszło 9 kolejnych osób: Roman Borkowski (Żary), Roman Dobrzański (Jasień), Kazimierz Górniak (Jasień), Jerzy Jaworski (Jasień), → Bogusław Malicki (Sulechów), → Zenon Oleszewski (Żary), Jerzy Podbielski (Zielona Góra), Dariusz Szakoła (Żary), Stanisław Szymkowiak (Zielona Góra). W składzie TZR znalazło się kilku członków ZR sprzed 13 XII 1981. TZR powołał Grupę Informacyjno-Konsultacyjną „S” (E. Krzycki, B. Malicki, J. Podbielski, M. Przydrożny i S. Szymkowiak), której zadaniem było prowadzenie działalności koordynacyjnej w woj. zielonogórskim, wezwał również do prowadzenia jawnej działalności związkowej oraz tworzenia zakładowych i międzyzakładowych komitetów organizacyjnych „S”. 11 II wybrano Prezydium TZR w składzie: B. Malicki, E. Krzycki, M. Przydrożny, K. Górniak, J. Podbielski, Bogdan Jarosz, H. Mika, 19 II na przewodniczącego TZR wybrano B. Malickiego, na wiceprzewodniczącego – E. Krzyckiego. W miarę rozwoju struktur związku (przede wszystkim po zarejestrowaniu „S”) skład TZR był poszerzany, zmieniał się także skład Prezydium. Ponadto we wszystkich większych ośrodkach powstały KZ oraz struktury ponadzakładowe, największą spośród nich była → Miejska Komisja Międzyzakładowa NSZZ „S” w Zielonej Górze. Na początku VII w TZR było zarejestrowanych 128 KZ „S”, z których największa działała w ZZPM Zastal w Zielonej Górze. Do VII 1989 przy TZR zorganizowano też działalność: Związku Żołnierzy AK, Koła Kombatantów, SWS, Komisji ds. Interwencji i Praworządności oraz Komisji ds. Kultury i Wychowania. W 1989 odbudowa struktur „S” nie przebiegała w takim tempie jak tworzenie związku w 1980. Oprócz organizowania struktur „S”, TZR podejmował również działania o charakterze społecznym, m.in. zbierał fundusze na Solidarnościowy Fundusz Ocalenia Narodowego i na pomoc dla Rumunii. W VIII 1989 dotychczasowy przewodniczący TZR otrzymał votum nieufności i 28 VIII nowym przewodniczącym został Kazimierz Drozd. Okres tymczasowości zielonogórskich struktur „S” zakończył się 20 I 1990. Odbył się wówczas II WZD. Wybrano 15-osobowy ZR „S” w Zielonej Górze z przewodniczącym Wiesławem Wysockim. Tego dnia w woj. zielonogórskim było zarejestrowanych 262 KZ, liczba członków związku wynosiła ok. 28 800. W 1980-1983 SB rozpracowywała zielonogórską „S” w ramach SO krypt. Fala. Podziemne struktury „S” SB rozpracowywała m.in. w ramach SOR krypt. Echo i Pryzmat.

Przemysław Zwiernik