Społeczny Komitet Nauki

Z Encyklopedia Solidarności

Hasło wydrukowane w Tomie II.

Społeczny Komitet Nauki, niezależna ogólnopolska struktura podziemna działająca formalnie 1983-1989, a faktycznie jako środowisko już od zimy 1981/1982. Członkowie SKN wywodzili się ze struktur: nielegalnego TKN, półlegalnego Konwersatorium Doświadczenie i Przyszłość, legalnych 1980-1981, ale opozycyjnych struktur Towarzystwa Popierania i Krzewienia Nauki oraz akademickiej „S”. Na jego powstanie wpłynęły zarówno samoorganizowanie się środowiska akademickiego, jak i decyzje struktur podziemnej „S”, szczególnie Regionu Mazowsze. Celem SKN było reprezentowanie stanowiska opozycyjnego środowiska naukowego poprzez animowanie jego protestów, wspieranie działań na rzecz rozwoju samorządności, organizowanie pomocy dla osób usuniętych z uczelni, diagnozowanie stanu nauki, prowadzenie akcji informacyjnej w Polsce i za zagranicą, wspomaganie finansowe naukowców i studentów niemogących z przyczyn politycznych prowadzić niezależnych badań i kontynuować studiów w oficjalnych strukturach, wydawanie książek i pism polskich oraz tłumaczenie zagranicznych na potrzeby nauki i oświaty.

W ramach tego programu opracowano m.in. raporty: o stanie nauki (w tym część raportu Polska 5 lat po Sierpniu), o skali represji w środowisku naukowym i sytuacji na poszczególnych uczelniach, o zagrożeniu spowodowanym awarią elektrowni atomowej w Czarnobylu, o zanieczyszczeniu środowiska przyrodniczego Bałtyku; wprowadzono w życie matematyczne podstawy niezależnego obliczania frekwencji wyborczej w wyborach do rad narodowych w 1984, zorganizowano międzynarodowy protest przeszło 100 uczonych i intelektualistów zachodnich przeciw planowanemu przez władze w 1985 ograniczeniu autonomii uczelni wyższych. W środowisku SKN już w 1982 opracowano kodeksy etyczne naukowca (np. Czas próby przez m.in. Ryszarda Herczyńskiego, Klemensa Szaniawskiego, Witolda Karczewskiego, Grzegorza Białkowskiego, Antoniego Mączaka, Janusza Sławińskiego, Jerzego Szackiego oraz inny przez Tadeusza Baszyńskiego i zespół), w 1988 projekt reform organizacji nauki w Polsce (Barbara Skarga, Stefan Amsterdamski, W. Karczewski, Władysław Kunicki-Goldfinger, Andrzej Ziabicki) wprowadzony w życie w wyniku ustaleń Okrągłego Stołu. SKN we współpracy z wydawnictwem In Plus wydawał pisma, m.in. „Serwis Informacyjny SKN” (Zygmunt Łuczyński), „Almanach Humanistyczny” (Roman Zimand, J. Sławiński), „Aletheię” (Cezary Wodziński), „Lektury Studenckie” (Barbara Stanosz), także książki.

Po 13 XII 1981 środowisko SKN stało się częścią zdecentralizowanego „społeczeństwa podziemnego”, do którego należały: Zespół Oświaty Niezależnej, Komitet Kultury Niezależnej, Społeczna Komisja Zdrowia, Komitet Helsiński, Rada Edukacji Narodowej. Pierwsze 3 z tych organizacji z SKN utworzyły OKN-o. Głównym ideologiem „społeczeństwa podziemnego” był Wiktor Kulerski. W skład tzw. Rady Ogólnej SKN wchodzili m.in. K. Szaniawski (nieformalny przewodniczący), Michał Nawrocki (koordynator), Barbara Malak (łącznik ze strukturami „S” Regionu Mazowsze), Janusz Grzelak, S. Amsterdamski, W. Karczewski, Z. Łuczyński, B. Stanosz, Andrzej Paczkowski, Jerzy Wocial, A. Ziabicki, Lech Falandysz, a następnie Zofia Kuratowska z Zespołu Zdrowia oraz Robert Głębocki, Ludwik Górski i Krzysztof Pigoń. Poza tym działały społeczne komitety nauki regionalne w Warszawie (m.in. A. Ziabicki, Grażyna Łypacewicz, Teresa Szuster), Krakowie (m.in. L. Górski, Jerzy Wenda, Zbigniew Chłap), Wrocławiu (m.in. Roman Duda, Michał Kaczmarek, Małgorzata Longchamps de Berrier, Andrzej Ładomirski, K. Pigoń, Mieczysław Zlat), Gdańsku (R. Głębocki, Kazimierz Frydel), Lublinie (m.in. Czesław Zgorzelski, Jerzy Bartmiński, Radosław Drwal), Poznaniu (Paweł Łączkowski, Zbigniew Woźniak), Łodzi (Olaf Gajl), Szczecinie (Jan Otto, Jacek Sauk) i na Górnym Śląsku (Jerzy Buzek, Jan Rzymełka), prowadzące własną działalność środowiskową i wydawniczą, często podzielone na odrębne sekcje – ogólnoakademicką i profesorską; przedstawiciele struktur regionalnych spotykali się regularnie w Warszawie z przedstawicielami Rady Ogólnej (M. Nawrocki, J. Grzelak, B. Malak), tworząc tzw. Radę Środowiskową SKN. Łącznie utrzymywano kontakt ze środowiskami ponad 40 uczelni wyższych i samodzielnych instytutów badawczych, również w Toruniu, Bydgoszczy, Białymstoku, Kielcach, Częstochowie czy Kórniku. Z SKN współpracowała niezależna, funkcjonująca już od XII 1981, Kasa Pomocy Stypendialnej (w której oprócz 2 członków SKN – W. Karczewski, A. Ziabicki – byli też W. Kunicki-Goldfinger, B. Skarga, Antoni Rey, Benedykt Zientara, Andrzej Wyrobisz) udzielająca pomocy dla przeszło 100 osób w oparciu o fundusze przekazywane z Zachodu, przede wszystkim dzięki pomocy Ireny i Piotra Lasotów, Piotra Słonimskiego i Stowarzyszenia Solidarité France–Pologne. Członkowie i współpracownicy SKN byli zatrzymywani, oskarżani (K. Szaniawski), a nawet więzieni (R. Herczyński) najczęściej pod zarzutem kontaktów z zagranicznymi naukowcami i dyplomatami. Sama działalność SKN nie została jednak zdekonspirowana, a po 1989 większość członków komitetu czynnie włączyła się w proces demokratyzacji kraju.

Finansowanie SKN i Komisji Stypendialnej zostało rozliczone przez amerykańskich darczyńców z National Endowment for Democracy (NED) 1989-1990.

Marek Kunicki-Goldfinger
Hasło ogólnopolskie